Over Frans Kellendonk (3)

kell001_p10
Leiden was een stad waar ik de weg niet kende en ik had me die ochtend verslapen. Ik was al bang het hele ochtendprogramma te moeten missen, en de gedachte om een lezing te moeten onderbreken vervulde me met nog meer ongemak. Ik was ook al heel lang niet meer op een academisch congres geweest. De hoop was dus gevestigd op een miraculeuze timing, een explosie van nu-tijd waarin de pauze en mijn aankomst zouden samenvallen – een moment van puur geluk. Maar de deur stond gewoon open, het was warm. Snel ging ik naast Maarten zitten.

Ik viel middenin een lezing van Agnes Andeweg over schaamte in het werk van Kellendonk. Toen ik kwam binnenlopen werd er een citaat van Sylvan Tomkins geprojecteerd, maar ik ben vergeten het te noteren. Theoretische inleiding gemist. Toch lukt het reconstrueren me aardig. Schaamte kwam volgens Tomkins voort uit het falen van communicatie – een falen dat vormt wie je bent en je tegelijkertijd van jezelf en de ander vervreemdt. Schaamte is dus vormend voor identiteit, maar kan die ook teniet doen. Je herkent iemand op straat en het blijkt iemand anders. Je gedachten dwalen voor een moment af tijdens de seks omdat je aan iets pijnlijks denkt. Bij schaamte blijft het verlangen naar contact met de ander onbeantwoord. Het wordt onderbroken. Schaamte versterkt en voedt het gevoel van sociale isolatie, maar het verlangen naar betrokkenheid, naar intimiteit en herkenning, wordt niet tot op de grond afgebroken. Je wilt het goede gevoel vasthouden, je band met de wereld herstellen, ook al is het plezier nu deels vergald. Schaamte is de onvolledige reductie van een positieve emotie. Tomkins stelde voor, lees ik later, om dit zout te noemen. Een bijsmaak van iets zoets.

In Letter en Geest komt dit tot uiting in de onmogelijkheid van de liefde, een woord dat geen personage over zijn lippen krijgt, en in de twee beschamende herinneringen van hoofdpersoon Felix Mandaat. In beide gevallen gaat het om mislukte pogingen tot seks met een vrouw in de openbaarheid. Een keer vindt die poging plaats in een bed, een decorstuk dat de avond ervoor gebruikt is bij een toneelstuk in een studentenhuis. Letterlijk dus in een theater, waar Mandaat, de lichten knippen aan, luid wordt toegejoeld bij de daad – die vervolgens wordt afgebroken. Dit gotische element – Letter en Geest is een spookverhaal – werd door Andeweg in haar analyse van de gotische romans uit de jaren tachtig uit Griezelig gewoon eerder al behandeld als een dynamiek van perversie en nostalgie. In de gotiek wordt een pervers heden tegenover een geïdealiseeerd verleden gezet. Ik moest denken aan de beroemde bruidsscène in Mystiek lichaam.

Maar wat had dit met schaamte te maken? Dat was de vraag die Andeweg zich was gaan stellen. Haar stelling was dat schaamte geen universeel uitgangspunt was in het werk van Kellendonk, maar een meer historische context had. Een afgezaagde observatie misschien, maar er gebeurde iets: er ging een soort zucht door de zaal. Ik heb het eerder meegemaakt. Het was een soort opluchting, fysieke opwinding zelfs. Geluid van pennen die op notitieblokjes krasten was hoorbaar. Jaap Goedegebuure zat stijf in zijn stoel. Het was het soort zucht dat je ontsnapt bij het horen van een gemeenplaats – want dat was het tenslotte – maar dan een gemeenplaats die geen formaliteit was, niet de verveelde, vervelende drek op de bodem van het vat die als een wolk modder opdwarrelt, je gedachten vertroebelt en je leeg en alleen achterlaat in de zaal die weer uiteenvalt in losse individuen, ieder met hun eigen problemen.

Niet dat dit ene inzicht zo vreselijk bijzonder was. Eerder banaal. Maar dat was het juist. De erkenning van de historiciteit van onze gevoelens – geen glorieuze triomf, maar iets alledaags en lichamelijks. In die banaliteit zat de kiem van iets politieks. Er kwam in die zucht een hele gemeenschap tot leven. Hoe vaak werd de geest van het gesitueerde niet aangeroepen, en hoe vaak materialiseerde ze nu echt, hoe vaak leidde ze daadwerkelijk tot nieuwe kennis? Alles historisch! Maar wat zei dat nu echt? O geest van het gesitueerde, daal over ons neer en help ons bij het openleggen van de tekst en de wereld, die zich als een eenheid aan ons voordoet. Hef de scheidingen op en breng ons tot kennis.

Toch was dit nog maar het begin. Het werd nu pas echt spannend – de rest was voorspel geweest. We zouden nu horen in welke historische context Letter en Geest stond.

Wordt vervolgd. Voor deel 1 en 2 zie hier.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s