009 Herman Vuijsje – De Nieuwe Vrijgestelden

Onuitstaanbare maar onthullende lectuur. Vuijsje schrijft al veertig jaar hetzelfde boek en elke keer is de boodschap ook hetzelfde: sinds de jaren zestig is een een klasse van progressieve intellectuelen ontstaan die zichzelf op allerlei belangrijke posities heeft gemanoeuvreerd, niet zozeer in de politiek, maar eerder in wat H.J. Schoo de ‘bewustzijnsindustrie’ heeft genoemd, oftewel de media. Merijn Oudenampsen heeft in De conservatieve revolutie laten zien dat deze stelling de Nederlandse tegenhanger is van de theorie van de new class die in de jaren zeventig door neconservatieven werd verspreid en later in Nederland is gemetamorfoseerd en doorgebroken onder de naam ‘linkse kerk’. Vuijsje is een schakel in de opkomst van nieuwrechts, en des te interessanter omdat hij min of meer progressief is (ik plaats hem ergens op de conservatieve vleugel van de PvdA) en de weg geplaveid heeft voor de opkomst van een term als ‘politiek correct’.

Kenmerkend voor het boekje is het, nogal cynische, gebruik van termen uit de sociologie of zelfs marxisme, zoals klasse, industrie en productie, maar dan volkomen verwaterd, of omgekat tot wapen in een cultuurstrijd: zie bijvoorbeeld een woord als spijkerpakkenproletariaat. Het heeft iets van de jarenzeventigvariant van wat nu door bureaus als Motivaction wordt gedaan: politieke en sociale marketing, bijvoorbeeld door de constructie van een klasse van postmaterialisten (denk aan een rommelig interieur met veel hout, vinyl en licht exotische kamerplanten). Daarnaast valt de stijl op. De mengeling van journalistiek lingo (met wendingen als ‘iets met “de maatschappij” willen doen’) en indrukkensociologie (gezalfd met het predikaat ‘empirisch’) is volgens mij ook invloedrijk, net als de meer literaire polemiek die Reve en Hermans bedreven en gepopulariseerd werd door GeenStijl.

Waarom dan toch lezen? In elke boutade (en dat is het argument dat ik nu geef toch wel) zit volgens mij een soort kern. Niet van waarheid, maar van een probleem. In dat geval is dat het probleem van bureaucratisering, van sociale differentiatie. Ambtenaren, zelf vrijgesteld van ‘echt’ werk, gaan zich beroepshalve bezighouden met de verheffing van de lagere klasse, maar er zelf beter van worden, of aan de hun gestelde plicht verzaken. In plaats van ongelijkheid te bestrijden, vergroten ze die, door hun eigen positie, hun eigen stand, in het glibberige idioom van Vuijsje, die zich zegt te ontfermen over de zwakkeren, maar over hun hoofden heen een robbertje uitvecht over welke elite hen mag betuttelen. Ik geloof dat dit neokritiek heet: de vernauwing van kritiek tot het aanwijzen van hypocrisie, waarbij structurele oorzaken uit het raam gaan. Geen sociologie dus, maar sociologisme, om in het idioom van Vuijsje zelf te blijven.

Directe aanleiding is verder dat ik politieke studie maak van het werk van Frans Kellendonk (1951-1990) , in wiens Brieven Vuijsje aangehaald wordt, en aan wie ook ontleend wordt: de term discriminatietaboe kom je bij hem tegen bijvoorbeeld, wat verwijst naar een boek van Vuijsje uit 1986, hetzelfde jaar als Mystiek lichaam. Ik geloof dat nieuwrechtse opiniemakers tot zijn bronnen moeten worden gerekend, en dat het iets oplevert om zijn werk te bezien in het licht van de conservatieve revolutie. Niet om Kellendonk in een hokje te plaatsen, maar om te begrijpen in wat voor politieke context hij opereerde. Dat blijft in de recente biografie van Jaap Goedegebuure bijvoorbeeld nogal onderbelicht.

Hoewel de spanningen, antagonismen en conflicten die Vuijsje (soms) aanwijst reëel zijn, worden ze alleen worden beschreven, en verdwijnen ze een groteske zwier achter een rookgordijn van een nogal goedkoop moralisme. Het gevolg: cultuurstrijd in plaats van klassenstrijd, terwijl een egalitaire, emancipatoire agenda nu tout court verdacht wordt gemaakt. Intussen worden er argumenten gegeven om de overheid dan maar uit te kleden, en een moreel reveil in te stellen dat de aan het infuus geraakte klasse van welzijnswerkers zelf, en hun gewillige proefkonijnen, kan op schudden en opzwepen tot individuele verantwoordelijkheid. Klinkt bekend?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s